महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींची यादी (जातीवार लोकसंख्येसह)

महाराष्ट्र राज्यात एकूण 59 अनुसूचित जाती (Scheduled Caste/ SC) आहेत. महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींची यादी आणि 2011 च्या जनगणनेनुसार प्रत्येक अनुसूचित जातीची लोकसंख्या या लेखात दिली आहे. — List of Scheduled Castes in Maharashtra

 Read this article in English 

List of scheduled castes and their population in Maharashtra
महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींची यादी आणि लोकसंख्या

अनुसूचित जाती म्हणजे काय?

राज्यातील अनुसूचित जातींची यादी जाणून घेण्यापूर्वी आपण अनुसूचित जाती म्हणजे काय ते समजून घेऊयात.

अनुसूचित जाती प्रवर्ग म्हणजे काय? अनुसूचित जाती (शेड्युल्ड कास्ट) ही संज्ञा प्रथम सायमन कमिशनने वापरली व तीच पुढे 1935च्या कायद्यात अंतर्भूत करण्यात आली. सामान्यतः अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या जातींचा समावेश अनुसूचित जातीत होतो. 1935च्या कायद्याच्या परिशिष्टात अशा अनुसूचित जातींची पहिली अधिकृत यादी प्रकाशित करण्यात आली.

भारतीय लोकसंख्येमध्ये पूर्वाश्रमीच्या अस्पृश्यांचे म्हणजे आजच्या दलितांचे / अनुसूचीत जातींचे प्रमाण 16.6 टक्के आहे. वासाहतिक सत्ताधाऱ्यांनी 1850 पासून 1936 पर्यंत दलितांना ढोबळपणे ‘डिप्रेस्ड क्लासेस‘ असे संबोधले होते. 1931-32 मधल्या गोलमेज परिषदेनंतर झालेल्या सांप्रदायिक निवाड्याचा परिणाम म्हणून वासाहतिक सत्ताधाऱ्यांनी अस्पृश्य जातींसाठी एक सूची तयार केली. त्यातून ‘अनुसूचीत जाती’ ही एक प्रशासकीय कोटी निर्माण झाली. वसाहतोत्तर भारताने ‘घटना (अनुसूचीत जाती) आदेश, 1950 अनुसार ही सूची स्वीकारली. त्यामध्ये 29 राज्यांमधील 1,108 जातींची नोंदणी करण्यात आलेली होती.

आधीच प्रचंड संख्या असलेल्या या सूचीतील जातींचा आकडा अंतिम स्वरूपाचा मात्र नाही. यातील प्रत्येक जातीच्या आणखी डझनावारी उपजाती आणि उप-उपजाती असू शकतात, त्यांच्यात अंतर्गत उतरंडीची भावना असू शकते.

 

अनुसूचित जातींची लोकसंख्या

SC Caste List in Maharashtra Marathi :  2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्र राज्यातील Scheduled Caste (SC) अर्थात अनुसूचित जातींची लोकसंख्या 1,32,75,898 आहे जी राज्याच्या लोकसंख्येच्या 11.81% आहे. भारतातील अनुसूचित जातीची लोकसंख्या 20,13,78,086 किंवा 16.6% आहे (2011 च्या जनगणनेनुसार). भारतातील एकूण 20.14 कोटी अनुसूचित जातींपैकी 6.6% महाराष्ट्रात आहेत.

 

अनुसूचित जातींची यादी (लोकसंख्येसह)

अनुसूचित जाती लिस्ट महाराष्ट्र : महाराष्ट्र राज्यात एकूण 59 अनुसूचित जाती आहेत. महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींची यादी आणि 2011 च्या जनगणनेनुसार प्रत्येक अनुसूचित जातीची लोकसंख्या खालीलप्रमाणे आहे.

(मोबाईल धारकांसाठी – खालील तक्ता अधिक चांगल्या प्रकारे पाहण्यासाठी मोबाईल आडवा धरावा किंवा desktop view मधून पहावे.)

क्र.

जाती

लोकसंख्या

1

अगेर

896

2

अनमुक

68

3

आरेमाला

350


4

अरवा माला

503

5

बहना, बहाना

210

6

बाकड, बंट

1,649

7

बलाही, बलाई

16,957

8

बसोर , बुरुद, बांसोर, बांसोडी

55,564

9

बेडा जंगम, बुडगा जंगम

27,168

10

बेडर

14,029

11

भांबी, भांभी, असादरु, असोदी, चामडिया, चमार, चमारी, चांभार, चमगार, हरळय्या, हराळी, खालपा, माचीगार, मोचीगार, मादर, मादिग, मोची, तेलगू मोची, कामाटी मोची, राणीगार, रोहिदास, नोना, रामनामी, रोहित, समगार, सतनामी, सूरज्यबंशी, सूरज्यरामनामी, समगारा, चर्मकार, परदेशी चमार

14,11,072

12

भंगी, मेहतर, ओलगाना, रुखी, मलकाना, हलालखोर, लालबेगी, बाल्मिकी, करोर, झाडगल्ली, हेला

2,17,166

13

बिंदला

625

14

ब्यागारा

379

15

चलवादी, चन्नय्या

3,309

16

चेन्नदासर, होलया दासर, होलेया दसारी

608

17

डक्कल, डोक्कलवार

950

18

ढोर, कक्कय्या, कंकय्या, डोहोर

1,16,287

19

डोम, डुमार

3,690

20

येल्लमलवार, येल्लमलवंडलु

3,306

21

गंडा, गंडी

585

22

गरोड, गारी

601

23

घासी, घासीया

1,989

24

हल्लीर

102

25

हलसार, हसलार, हुलसवार, हुलसवार, हलसवार

148

26

होलार, व्हलार

1,08,908

27

होलय, होलेर, होलेया, होलिया

18,263

28

कैकाडी (अकोला, अमरावती, भंडारा, बुलडाणा, नागपूर, वर्धा आणि यवतमाळ या जिल्ह्यांतील तसेच राजूरा तालूका सोडून चंद्रपूर जिल्ह्यातील)

5,599

29

कटिया, पथरिया

5,207

30

खंगार, कनेरा, मिरधा

2,020

31

खाटीक, चिकवा, चिकवी

1,08,491

32

कोलूपूल-वंडलु

33

33

कोरी

16,018

34

लिंगडेर

5,298

35

मादगी

56,481

36

मादिगा

15,318

37

महार, मेहर, तराळ, धेगू-मेगू

80,06,060

38

माहयावंशी, धेड, वणकर, मारु-वणकर

14,939

39

माला

15,266

40

माला दासरी

1,789

41

माला हन्नाई

27

42

माला जंगम

8,491

43

माला मस्ती

17

44

माला साले, नेटकानी

269

45

माला सन्यासी

46

46

मांग, मातंग, मिनिमादिग, दखनी-मांग, मांग-म्हशी, मदारी, गारुडी, राधेमांग

24,88,531

47

मांग-गारोडी, मांग-गारुडी

39,993

48

मन्ने

2,542

49

मष्टी

69

50

मेंघवाल, मेंघवार

40,416

51

मिठा, अय्यलवार

38

52

मुक्री

54

53

नाडीया, हादी

333

54

पासी

24,664

55

सांसी

491

56

शेणवा, चेणवा, सेडमा, रावत

1,326

57

सिंधोल्लू, चिंदोल्लू

1,002

58

तिरगार, तिरबंदा

80

59

तुरी

490

एकूण


1,32,75,898

2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्र राज्याची लोकसंख्या 11,23,74,333 असून त्यापैकी अनुसूचित जातींची लोकसंख्या 1,32,75,898 (11.81%) आहे. राज्यातील अनुसूचित जातींमध्ये पुरुष 67,67,759 आणि स्त्रिया 65,08,139 आहेत. 2021 मध्ये राष्ट्रीय जनगणना झाली नाही, त्यामुळे 2011 ची जनगणना ही नवीनतम जनगणना आहे.

2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रात साक्षरतेचे प्रमाण 82.91 टक्के आहे तर अनुसूचित जातीचे 79.66% आहे.

 

लोकसंख्येनुसार अनुसूचित जातीचे वर्गीकरण

महाराष्ट्रातील 59 अनुसूचित जातींपैकी 25 अशा आहेत ज्यांची लोकसंख्या 1,000 पेक्षा कमी आहे, तर 1,00,000 पेक्षा जास्त लोकसंख्या असलेल्या 9 अनुसूचित जाती आहेत.

  • 1 ते 100 लोकसंख्या – 9 जाती
  • 101 ते 1,000 लोकसंख्या – 16 जाती
  • 1,001 ते 10,000 लोकसंख्या – 14 जाती
  • 10,001 ते 50,000 लोकसंख्या – 11 जाती
  • 50,001 ते 1,00,000 लोकसंख्या – 2 जाती
  • 1,00,001 ते 5,00,000 लोकसंख्या – 4 जाती
  • 5,00,001 ते 25,00,000 लोकसंख्या – 2 जाती
  • 25,00,001 ते 85,00,000 लोकसंख्या – 1 जात

 

The largest Scheduled Castes in Maharashtra
महाराष्ट्रातील सर्वात मोठ्या अनुसूचित जाती (SC)

सर्वाधिक लोकसंख्या असलेल्या 10 अनुसूचित जाती

2011 च्या जनगणनेनुसार, सर्वाधिक लोकसंख्या असणाऱ्या महाराष्ट्रातील 10 अनुसूचित जाती [जाती-समूह] खालीलप्रमाणे आहेत :

  1. महार – 80,06,060 (60.31%)
  2. मांग – 24,88,531 (18.74%)
  3. चांभार – 14,11,072 (10.63%)
  4. भंगी – 2,17,166 (1.64%)
  5. ढोर – 1,16,287 (0.88%)
  6. होलार – 1,08,908 (0.82%)
  7. खाटीक – 1,08,491 (0.82%)
  8. मादगी – 56,481 (0.43%)
  9. बसोर – 55,564 (0.42%)
  10. मेंघवाल – 40,416 (0.30%)

महार, मांग आणि चांभार हे तीन जातसमूह एकूण अनुसूचित जातीच्या लोकसंख्येच्या 90 टक्के आहेत. तर उर्वरित 56 अनुसूचित जाती लोकसंख्येच्या 10 टक्के आहेत.

मागील अर्थात 2001 च्या जनगणनेनुसार, महार (57.5%), मांग (20.3%), चांभार (12.5%) व भंगी (1.9%) या अनुसूचित जातींमधील चार प्रमुख समुदायांची लोकसंख्या 92% होती. 2001 ते 2011 या दरम्यान, अनुसूचित जातींमधील महारांचे प्रमाण वाढले आहे (57.50 टक्के वरून 60.31 टक्के). तर मांग, चांभार व भंगी या जातींचे प्रमाण घटल्याचे दिसून येत आहे.

2011 च्या जनगणनेनुसार, लातूर जिल्ह्यात अनुसूचित जातीचे सर्वाधिक प्रमाण (19.4%) आहे. पुणे जिल्ह्यात अनुसूचित जातींची लोकसंख्या सर्वाधिक (11.81 लाख) आहे.

 

लोकसंख्येबाबत गावनिहाय माहिती

अनुसूचित जातीच्या लोकसंख्येबाबत गावनिहाय माहिती खालीलप्रमाणे:

100% अनु. जाती — 34 गावे
75 ते 100% अनु. जाती — 168 गावे
50 ते 75% अनु. जाती — 500 गावे
1 ते 50% अनु. जाती — 32,416 गावे
0% अनु. जाती — 7,841 गावे

2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्र राज्यातील एकूण गावांची संख्या 40,959 आहे, ज्यांपैकी 702 गावांमध्ये 50 टक्के पेक्षा अधिक लोकसंख्या अनुसूचित जातीची आहे. महाराष्ट्रातील एकूण दलित वस्त्या 40,587 आहेत.

 

दारिद्र रेषेखालील कुटुंबे

2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रात 2,38,30,580 कुटुंबे आहेत, त्यापैकी 33,11,405 कुटुंबे अनुसूचित जातीची आहेत.

दारिद्र्यरेषेखालील कुटुंब सर्वेक्षण (2002 ते 2007) नुसार, महाराष्ट्र राज्यामध्ये दारिद्र्य रेषेखालील कुटुंबे 45,02,450 आहेत, त्यापैकी अनुसूचित जातीची कुटुंबे 10,12,000 (22.48%) आहेत.

2011 ची जनगणना आणि 2002-07 चे कुटुंब सर्वेक्षण यांच्यातील आकडेवारी एकत्रित अभ्यासली असता आढळते की, राज्यातील 30% पेक्षा अधिक अनुसूचित जातीची कुटुंबे ही दारिद्र्य रेषेखालील म्हणजेच अत्यंत गरीब आहेत.

 

भूधारकांची संख्या

कृषी गणना 2005-06 नुसार, महाराष्ट्रात एकूण भूधारकांची संख्या 11 कोटी 43 लाख आहे, यांमध्ये अनुसूचित जातीच्या भूधारकांची संख्या 10.57 लाख (9.25%) आहे. राज्यातील भूधारकांकडे एकूण जमीन 168.94 लाख हेक्टर असून त्यामध्ये अनुसूचित जातीच्या भूधारकांकडे एकूण जमीन 12.20 लाख हेक्टर (7.22%) आहे.

 

अनुसूचित जातींना आरक्षण

महाराष्ट्रात, शैक्षणिक संस्था आणि सरकारी नोकऱ्यांमध्ये सामाजिक, शैक्षणिक आणि आर्थिकदृष्ट्या मागासलेल्या घटकांसाठी (SC, ST, OBC) एकूण 62 टक्के आरक्षण आहे. त्यापैकी 13 टक्के आरक्षण अनुसूचित जातीसाठी आहे.

 

धर्मनिहाय लोकसंख्या

“संविधानाच्या परिच्छेद 3 नुसार, हिंदू, शीख किंवा बौद्ध धर्माव्यतिरिक्त कोणत्याही धर्मातील व्यक्तीला अनुसूचित जातीचे मानले जाणार नाही. म्हणजेच धर्माने केवळ हिंदू, बौद्ध किंवा शीख असलेली व्यक्तीच अनुसूचित जातीसाठी असलेल्या आरक्षणाचा लाभ घेऊ शकते. “ज्या दलित नागरिकाने ख्रिश्चन किंवा इस्लाम धर्म स्वीकारला आहे, त्याला कोणत्याही अनुसूचित जातीच्या आरक्षणाचा लाभ घेता येणार नाही. त्याला लोकसभा किंवा विधानसभा निवडणुकीत अनुसूचित जातीच्या आरक्षित जागेवरुन निवडणूक लढता येणार नाही. त्याला शैक्षणिक संस्थांमध्ये आणि सरकारी नोकऱ्यांमध्ये असलेल्या अनुसूचित जातीच्या आरक्षणाचा लाभ घेता येणार नाही. 1950 मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरु यांच्या सरकारने अनुसूचित जातींची व्याख्या स्पष्ट करताना केवळ हिंदू धर्मावर आस्था असणारी व्यक्ती अशी केली होती. नंतर 1956 मध्ये या व्याख्येची व्याप्ती वाढवून हिंदू धर्मासह शीख आणि बौद्ध धर्मांचाही यात समावेश करण्यात आला होता.

कायदेशीररीत्या, अनुसूचित जातीची व्यक्ती धर्माने केवळ हिंदू, बौद्ध किंवा शीख असू शकते, या तिघांव्यतिरिक्त अन्य नाही. म्हणून, 59 अनुसूचित जातींमध्ये, प्रत्येक जातीची लोकसंख्या हिंदू, बौद्ध आणि शीख या तीन धर्मांमध्ये विभागली गेली आहे.

2011 च्या जनगणनेनुसार, महाराष्ट्रातील अनुसूचित जातींची धर्मनिहाय लोकसंख्या खालीलप्रमाणे आहे.

  • हिंदू : 80,60,130 (60.71%)
  • बौद्ध : 52,04,284 (39.20%)
  • शीख : 11,484 (0.09%)
  • एकूण : 1,32,75,898 (100%)

 

2011 च्या जनगणनेनुसार, राज्यात महारांची लोकसंख्या 80,06,060 असून त्यापैकी 49,43,821 बौद्ध, 30,54,158 हिंदू आणि 8,081 शीख आहेत. जर या 30.54 लाख ‘हिंदू महार’ लोकांची नोंदणी ‘बौद्ध महार’ म्हणून झाली असती तर खालीलप्रमाणे आकडेवारी असली असती.

  • हिंदू : 50,05,972 (37.71%)
  • बौद्ध : 82,58,442 (62.21%)
  • शीख : 11,484 (0.09%)
  • एकूण : 1,32,75,898 (100%)

 

अनेक महार, मांग लोकांनी तसेच इतर अनुसूचित जातींच्या लोकांनी जनगणनेत त्यांचा धर्म ख्रिश्चन धर्म (किंवा इस्लाम) म्हणून नोंदवला, परंतु त्यामुळे सरकारने त्यांची अनुसूचित जातीच्या लोकसंख्येमध्ये गणना केली नाही.

अनुसूचित जातींशी संबंधित काही महत्त्वाच्या गोष्टी

2011 च्या जनगणनेनुसार, अनुसूचित जातींची सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले तीन जिल्हे खालीलप्रमाणे :

  • पुणे जिल्हा (11.81 लाख/ 8.89%)
  • नागपूर जिल्हा (8.68 लाख/ 6.34%)
  • सोलापूर जिल्हा (6.5 लाख/ 4.89%)

 

अनुसूचित जातींची सर्वाधिक कमी लोकसंख्या असलेले तीन जिल्हे खालीलप्रमाणे :

  • नंदुरबार जिल्हा (47,985)
  • सिंधुदुर्ग जिल्हा (55,586)
  • रत्नागिरी जिल्हा (66,948)

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *